Terwijl veel kerken in Nederland worstelen met dalende bezoekersaantallen in een veranderende samenleving, kiest Gerlof Wiersma, oprichter van Stichting Kerk Overstag, voor een andere benadering. Niet somberen over wat verdwijnt, maar bouwen aan wat kan groeien.
Al sinds 2008 zet hij zich in voor het versterken van bestaande Friese kerken. Zijn missie is helder: gemeenten helpen om opnieuw verbinding te maken met gezinnen, jongeren en hun omgeving, zonder de kern van het christelijk geloof los te laten, zo vertelt hij zondag in het radioprogramma Celebration op Radio Spannenburg.
“Ik geloof dat in elke kerk waar Jezus centraal staat en waar Gods Woord centraal staat, hoop is,” zegt Wiersma. “Maar soms moet je de vorm aanpassen om mensen van vandaag te bereiken.”
Roeping tijdens een nachtelijke wandeling
De basis voor zijn werk werd gelegd tijdens een vakantie in 2008. Destijds werkte Wiersma als jeugdwerker in de Bethelgemeente in Drachten. Hij was niet van plan om zijn werkveld te veranderen, totdat hij tijdens een slapeloze nacht een bijzondere ervaring had.
“Ik vroeg aan God: ben ik nog op de goede plek?” vertelt hij. “Eerst bleef het stil. Maar daarna klonk er in mijn gedachten bijna oorverdovend één antwoord: ‘Noord-Friesland.’”
Dat antwoord verraste hem. “Eerlijk gezegd had ik niet zoveel met Noord-Friesland. Mijn vrouw komt er vandaan, maar zelf voelde ik daar weinig binding mee. Juist daarom wist ik: dit verzin ik niet zelf.”
Vervolgens groeide het verlangen om zich specifiek in te zetten voor traditionele en gevestigde kerken. “Niet omdat ik het beter weet, maar om mee te bouwen, mee te zoeken en mee te ontdekken hoe kerk-zijn in deze tijd vorm kan krijgen.”
Kerk als reddingsboot
Volgens Wiersma bevindt de kerk zich vandaag in uitdagend vaarwater. Toch ziet hij de problemen niet zozeer als vijandigheid tegenover het geloof.
“We leven in een samenleving waarin het veel mensen goed gaat. Dan ontstaat al snel de gedachte: waarvoor heb ik God eigenlijk nog nodig?” zegt hij.
Hij vergelijkt die ontwikkeling met het Bijbelse verhaal van Israël in het beloofde land. “God wil mensen zegenen. Maar juist wanneer het goed gaat, denken mensen vaak dat ze zonder Hem kunnen.”
De kerk blijft volgens hem echter onmisbaar. “De kerk is eigenlijk de reddingsboot die God aan de wereld heeft gegeven. Alleen denken veel mensen momenteel dat ze prima zonder die boot kunnen. Maar zodra het leven onzeker wordt, ontdekken mensen weer hoe kwetsbaar alles eigenlijk is.”
Niet vernieuwen om te vernieuwen
Een belangrijk uitgangspunt van Kerk Overstag is dat vernieuwing nooit over de inhoud gaat. “De boodschap verandert niet. We hebben nog steeds dezelfde Jezus als hoeksteen. Daar doen we geen concessies aan.”
Waar het volgens hem wel om gaat, is aansluiting vinden bij nieuwe generaties. “Als je blijft doen wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. En de afgelopen jaren zien we dat veel mensen vertrekken. Dan moet je durven nadenken over andere vormen.”
Daarbij verwijst hij naar de apostel Paulus. “Paulus zei: ik ben een Jood voor de Joden en een Griek voor de Grieken. Je moet aansluiten bij de mensen die je wilt bereiken.”
Wiersma benadrukt dat vorm en inhoud niet hetzelfde zijn. “De inhoud moet heilig zijn, niet de vorm. Maar vaak is die vorm zo vertrouwd geworden dat mensen denken dat het één niet zonder het ander kan.”
Van jeugdwerk naar gezinsaanpak
De stichting begon ooit met jeugdwerk, maar ontdekte al snel dat uitsluitend investeren in jongeren onvoldoende was.
Wiersma herinnert zich zijn ervaringen in een dorpsgemeente. “Na een paar jaar liep het jeugdwerk geweldig. De tieners waren enthousiast, er waren gespreksgroepen en de gemeente zag nieuw leven ontstaan.”
Toch stelde hij de kerkenraad een ongemakkelijke vraag. “Ik weet twee dingen zeker. Over tien jaar zitten deze jongeren niet meer in de tienergroep. Daar zijn ze dan te oud voor. Maar ik weet óók zeker dat ze over tien jaar waarschijnlijk niet meer in de kerk zitten als er niets verandert.”
Die uitspraak zorgde voor een schokeffect. “Men dacht eigenlijk: maar daarvoor hebben we jou toch ingehuurd?” zegt hij lachend.
Juist daar ontstond het inzicht dat gezinnen integraal benaderd moesten worden. “De grootste invloed op jongeren ligt thuis. Dus als je tieners wilt bereiken, moet je ook investeren in hun ouders en gezinnen.”
Gezinsdiensten als sleutel
Een van de bekendste onderdelen van de aanpak van Kerk Overstag zijn de maandelijkse gezinsdiensten. “De inhoud blijft exact hetzelfde, maar de beleving sluit aan bij gezinnen met kinderen, tieners en jongvolwassenen.”
Volgens Wiersma vraagt dat soms offers van alle betrokkenen. “Ouderen moeten jongeren soms iets gunnen. Jongeren moeten ouderen respecteren. Uiteindelijk moeten we elkaar leren zegenen in verschillende vormen van geloofsbeleving.”
Die benadering blijkt volgens hem vruchten af te werpen. In de tien kerken waarmee Kerk Overstag momenteel samenwerkt, ontstaan volgens hem nieuwe kansen en hoopvolle ontwikkelingen.
“Het gaat niet overal perfect. Dat zou niet eerlijk zijn om te zeggen. Maar we zien wel veel situaties waarin nieuwe energie ontstaat en waarin kerken weer perspectief krijgen.”
Kerkvernieuwing vraagt tijd
Wie denkt dat kerkvernieuwing binnen enkele maanden gerealiseerd kan worden, komt volgens Wiersma bedrogen uit. “Wij gaan niet voor een traject van één of twee jaar. Wij denken eerder aan vijf jaar of langer.”
Daarom werkt Kerk Overstag met langdurige begeleidingstrajecten waarin visieontwikkeling, training en coaching centraal staan. “Visie ontstaat niet doordat je een avond met elkaar gaat dromen en vervolgens een mooie slogan bedenkt. Daar is een veel dieper proces voor nodig.”
Een van de trajecten duurt zelfs drie jaar. “Waarom bestaat deze kerk eigenlijk? Waarom bestaat deze gemeente in dit dorp? Dat zijn fundamentele vragen waar we samen antwoord op zoeken.”
Rust op het Friese water
Naast zijn werk vindt Wiersma ontspanning op het Friese water. Samen met zijn vrouw ontdekte hij de afgelopen jaren het plezier van meerdaagse tochten met hun boot. “Op het water kom je helemaal tot rust. Alles gaat langzamer. Je hebt tijd om om je heen te kijken.”
Maar de vaartochten betekenen meer dan alleen ontspanning. “Ik merk dat ik daar God echt ontmoet. Niet om inspiratie voor een nieuw project te krijgen, maar gewoon om bij Hem te zijn. Gewoon even genieten.”
Die rust lijkt tekenend voor zijn aanpak. Geen snelle oplossingen, geen revolutionaire plannen, maar geduldig bouwen. Of zoals hij zelf zegt: “Wij willen geen kerken vervangen. Wij willen naast gemeenten staan en samen zoeken naar hoop voor de toekomst.”
Met tien samenwerkende kerken in Noord-Friesland is Kerk Overstag inmiddels stevig geworteld in de regio. Tegelijkertijd blijft de vraag groeien. Voor Wiersma is dat een bevestiging dat veel gemeenten verlangen naar nieuwe perspectieven.
“We kunnen het werk eigenlijk nauwelijks bijbenen. Maar dat laat ook zien dat er in veel kerken nog steeds een diep verlangen leeft om toekomst te zien. En zolang dat verlangen er is, is er hoop.”